Aller au contenu

Afrḍis akimyan

Zɣ Wikipedia
Amnni ad icqqa ad t tfhmt !
Amnni ad gis kra n iwaliwn nna ur iẓḍaṛ yan ad tn ifhm iɣ ur issin ɣ umawal iẓlin n tutlayt Taclḥiyt tatrart.
Mad igan afssay ? Fad ad tfhmt mad gis illan tzḍart ad tawst i yixf nnk s umawal lli illan ɣ izddar akkʷ n tasna. Iɣ t ur tufit, tzḍart ad nn taggʷt ɣ imawaln d isgzawaln.
Yat twlaft n yan rrasm ar aɣ immal manik ayga cckl n ufrḍis akimyan

Afrḍis akimyanAfrdis akruran (s tfransist: élément chimique) iga tagrumma n iblkimn (atoms) ttuẓlaynin s yan wuṭṭun imdn n ipruṭunn ɣ tuẓẓmt nnsn. Uṭṭun ad, ar tt nttara s Z, ar as nttini uṭṭun ablkiman n ufrdis akruran. Ar ttuswttant, ɣ tilawt, tɣariwin tikruranin n ablkim s tuẓka nnsn talikṭrunant iqqnn s wuṭṭun n ipruṭunn n tuẓẓumt nnsn, aynna yakkan mas d iblkimn aksulnin ɣ wuṭṭun ablkiman ar asn ttiksilnt tɣariwin tikruranin. Ɣ unmgal, ẓḍarn iblkimn n ufrdis akruran igan yan ad ilin yan wuṭṭun imzarayn n inuṭrunn ɣ tuẓẓumt nnsn, ar asn nttini ɣ waddad ad iẓutupn.

Ahidrujin, akarbun, aẓut, uksijin, uzzal, anas, aẓrf, urɣ, atg. gan ifrdisn ikrurann. Ku yan gisn ar ittugnsas s yat tngalt takrurant: H, C, N, O, F, Cu, Ag, Au, atg. S umata, ttyufan ar ɣassa 118 n ifrdisn ikrurann, zɣ wuṭṭun ablkiman 1 ar 118. Gisn 94 n ifrdisn ttusmagin f wakal ɣ wammas agaman, ilin 80 darsn s tdrsi yan uẓutup izgan (lan akk ifrdisn ad yan wuṭṭun ablkiman imẓẓiyn f nɣ igda 82 abla ifrdisn 43 d 61).

Ɣiyn ifrdisn ikrurann ad munn ɣ tizi n imyaggatn ikrurann ssilɣn yat tartalla n wuddisn ikrurann. Aman, s umdya, gan tayafut n tamunt n wuksijin d uhidrujin, aynna aɣ yakkan afnuz bu tnfalit takrurant H2O — sin iblkimn n uhidrujin d yan n wuksijin. Iẓḍar uhidrujin d wuksijin, ɣ tfadiwin timhlanin myallanin, ad d-fkn uddisn myallanin, zund ubiruksid n uhidrujin nɣ d aman ittsuksijinin lanin tanfalit H2O2 — sin iblkimn n uhidrujin d sin n wuksijin. Ɣ unmgal, ku uddis akruran iɣy ad iry ig ifrdisn imyallan. Aman, s umdya, ẓḍarn ad ttuliktrulizan s wuksijin d uhidrujin. Da nttini i tanga tazdgant, yulɣn s iblkimn n ufrdis akruran igan yan,tafkka tafrart. Tamggarut ad ur yallfus ad try s ifrdisn myallanin. Aya as nsmziriy gr tfkka tafrart d ufrdis akruran. S umdya, uksijin iga afrdis akruran, macc urrig nna nssn akkʷ d nna mi nttini ɣ wawal n ku ass uksijin hat tafkka tafrart ayd iga, ig yism nns unɣid asinuksijin, ar t-nsnfali s O2, bac ad imyilli d wuẓun bu tnfalit O3, igan altu tafkka tafrart; uẓun d usinuksijin gan anawn isnfliḍnann n ufrdis uksijin. Addad alugnan n yan ufrdis akruran iga-t waddad n tfkka tafrart mi tga tnfalit (Enthalpi) tanawayt n ussilɣ tanlmaḍt-akkʷ ɣ tfadiwin timagnutin n uzɣal d ussikl, igdan 0 s umsasa.

Ur yallfus ad infl ufrdis akruran s yan ufrdis yaḍn s umyagga akruran, amyagga awẓman ittusmman ammskl awẓman day ad iẓḍarn ad ig isnfl ad. Asnml ad isnfalit tikklt tamzwarut umskrura afransis Lavoisir ɣ 1789,.

Ismawn

[ssnfl | Snfl asagm]

Ɣ 2011, tdggi tamunt tagraɣlant n tkrura tazddagt d tmsnast (UICPA) ismawn s tnglizt d iniglan ikrurann igraɣlann n 112 n ifrdisn imzwura (s unmala n wuṭṭun awblkim)[1]. Ɣ 31 mayu n 2012, ismma UICPA sin ifrdisn yaḍn, aflirubyum Fl d ulibirmuryum Lv (uṭṭun 114 d 116)[2]. Ɣ 31 dujanbir n 2015 issuded UICPA inniy n kkuẓ n ifrdisn yaḍn, win wuṭṭunn iwblkimn 113, 115, 117 d 118, mac ur asn ifki kra n yismawn igguran. Mac ar ttwannan s yismawn imaddasn iran ad infl ad day asn ttustayn yismawn, ad tn igan d unutryum (Uut), ununbuntyum (Uuv), ununsatyum (Uus) d ununuktyum (Uuo)[6], mac umẓn ismawn nnsn igguran ɣ 28 nuwanbir n 2016, s uzrak anihunyum (Nh), amuskubyum (Mc), atinis (Ts) d uganisun (Og)[3].

Taflwit tazdawant n ifrḍisn

[ssnfl | Snfl asagm]

Ɣ takimit, Taflwit n usudr azdawan n ifrḍisn ikimayn[4] (s tfransist: Tableau périodique des éléments, s tanglizt: Periodic table) mi nttini ula Taflwit n Mendeleïev, tga yat tflwit nna ɣ llan akk ifrḍisn ikimayn, ttuygaddan s umḍam ublkam nnsn zɣ way-mẓẓiyn s way-mqqurn, d ttuygaddan ula s tuẓkiwt talikṭrunant nnsn, nna ḍffrnt tfrisin nnsn tikruranin[5].

Taflwit ad ad igan talli akk ittuysxdamn ɣ igr amassan, skrn kigan n id butussna d imassan tflwitin yaḍn smunn gis ifrḍisn ikimayn. Macc ɣwad a bahra illan d walli bahra sxdamn middn.

Tisaɣulin

[ssnfl | Snfl asagm]

Aggur:Timassanin/Tazdart