Tagrawla Tafransist
| Tagrawla Tafransist | |
|---|---|
| événement historique, Tagrawla | |
| Ism ɣ tutlayt taẓuṛant | Révolution française |
| Tamazirt | Fṛansa |
| Lieu | Fṛansa |
| Asakud | 5 Mayyu 1789 |
| Managu issnti | 14 Yulyu 1789 |
| Managu imda | 9 Nuwanbir 1799 |
| Amdraw nɣ d Tamdrawt | Louis Antoine de Saint-Just |
| Histoire | chronologie de la Révolution française |
Tagrawla Tafransist (1789-1799) tga yat tizi n isnfal isrtann d inamunn mqqurnin zrin ɣ Fransa ula timizar f ikka usdurri nns, ikk Tuṛuft dɣ nttat, Ayad ɣ tgira n tasut tis 18. Ar yadlli ttinin is tssnti s urẓẓum n Iwunak imakann assf n 5 Mayyu 1789, tggru s unngdm f tnbaḍt lli iskr Napuliyun Bunabart assf n 9 Nwambir 1799 (18 Brumayr n usggʷas wis 8). Ɣ mad dar tzdayt d umzruy n Fransa, tagrawla ad tga agʷri i ungraw aqbur, slawan akkʷ tagldit ittyawzdan, lli ittyawsnfaln s tgldit tadusturit (1789-1792) ilmma s Tgduda Tamzwarut.
Zun d kra n « Umiy anamur », tfl d tgrawla tafransist talɣiwin tisrtanin timaynutin, slawan akkʷ s usaka n wafas n umurn n Ufgan d inɣrimn n usggʷas 1789 lli immaɣn f usgiddi n inɣrimn mnid n izrfan, mmaɣn f tdrfay tursilin d ttumɣrya n tamtti, lli ittggan ixf nns d umnru n uwank. Tagrawla ad tawi d tukkast n tgrart taskfalt, tsitti tafyudalit, ula tudmiwin, tssimɣur s tibḍi n wayda anakal, tgli tiwuriwin n tnbaḍt tasrtant, tssaɣd daɣ asɣun illan gr Taɣlisya (Lkanisa) d Uwank, tals asnmil i tazzit n twja. Itaggn d trsal n tgrawla ad ar sul ttkkan ɣassad f tudrt tasrtant tafransist.
Tettyawssan tgrawla ad s kra n wussan n iɣnan ggutnin, slawan akkʷ ɣ wakud n « Tawda » (la Terreur n 1793-1794), ula ɣ wammas n imnɣi n Vandi (Vendée), lli isrgn ɣ tmttant n tmaḍ n wafḍan n mddn.
Tagrawla n 1789, mkda as ttinin kra n tikkal afad ad tt aṭṭun d tgrawliwin tifrnsisin lli tt id iḍfarn, tnṣḍ sɣ tmukrisin dranin lli ur tẓḍaṛ tnabaḍt n ugllid Luwis wis 16 (lli ikkan ɣ tgldit sɣ 1774 ar 1792) ad tn tfru. Imukrisn ad zdin bahra s tassasin tuqṛiḍin da tssn Fransa, ula s umyuti agarar (anamun) lli yutn s iẓuṛan nns ɣ Ungraw Aqbur. Iwunak Imakann n 1789, lli mi ittɣra ad ẓṛn d isqsitn ad, mcuckan d f tuskra n yan Ugraw Anamur Adusturan, lli igan yat tgrumma n imzwarn ttyawfrnnin sɣ kraḍ inubab igrarann lli ggullnin is ur sar bḍun ard aran yan udustur amaynu. Ɣ uwtay ann d iḍfarn, urmn iruwwakn d igrawliyn ad kksn amun aqbur ankmaw, bnun yan wayyaḍ amaynu ibiddn f imnzayn n Tasut n Tfawin lli ittyawlafn s wallas n: "Tidrfit, Tazuya, Tagʷmat".
Tiɣʷrdin n uzmz n "Tawda", tbidd tgrawla d ur daɣ tmmuss ar asggʷas n 1799, lliɣ issugr Napuliyun Bunabart (1769-1821) f tnabaḍt ɣ unngdm n 18 Brumayr, issnfl ilmma Tagduda s tmnukda Tafransist Tamzwarut (1804-1814, 1815). Mqqar ur tufi tgrawla ad tssanf Fransa ad daɣ ur tḍṛ ɣ tnbaḍt tawṭuqṛant, maccan tɣʷi d tiyafutin ggutnin ɣ tsgiwin yaḍnin. Tfka ssakn d untay i tuggt n tgrawliwin ɣ umaḍal akkʷ, tdru daɣ ɣ usilɣ n irmmusn imaynutn n Uwank-Tamtti, tadimuqṛant tutrimt d izrfan n ufgan.