Agʷmmay amaziɣ aɛṛab

Agʷmmay Amaziɣ-Aɛṛab iga yan wanaw n ugʷmmay aɛṛab nna s tt inn kkant tutlayin timaziɣin ar ttyurant zg tasutin timuẓunin g tmizar n tmazɣa, s lawan akkʷ ɣ tmazirt n iclḥiyn ɣ unẓul utrim n lmɣrib.[1][2]
Amzruy
[ssnfl | Snfl asagm]Ḍaṛta n ukcam n lislam d tutlayt taɛṛabt s tamazɣa, ufan nn imaziɣn is fllasn iga ccil ad sslkmn tiɣlaf n usgd i ugdud, aya a f ssntan ar ttaran, ar ssuɣuln s tamaziɣt. Nnig n aya, illa mad yuran i tmntal tisrtanin zun d Ibn Tumrt.[3]
Iɣ niwi f aylli bdrn kra n isugam imzrayn, rad ig “lqqʷran” n Ṣaliḥ Bn Ṭarif (tuddma n tasuta tis tamt), isr n iburɣwaṭn, adlis amzwaru nna ittyuran s tmaziɣt s ugʷmmay aɛṛab. Lqqʷran ad amaziɣ ur aɣ d zgis lkimnt amr tisuɣal n kra n twinas s tɛṛabt.[3]
Ar aɣ addran isugam mas tt inn ikka yan yaḍn g tmazirt n Iɣumarn, g tgira n tasuta tis tẓat, iga ism nns Ḥamim Bn Manna, isrs asn ula ntta yan “lqqʷran” s tmaziɣt.
G tasuta tiss snat d mrawt, yara Ibn Tumrt mnnaw idlisn bac ad izuzzr tiwngimin n uẓgʷr nns asrtan gr imṣmudn lli bahra ur issinn i tɛṛabt. Llan ɣ udlis nns lli mi ism “Attawḥid” sa n igzzumn (laḥzab), inna asn ad aqqran yan ugzzum kraygat ass ḍart n tɣri n lḥizb, ilin kra n isugam ar ttalsn is asn inna ad t akkʷ ḥsun aylliɣ darsn yurri zun d lqqʷran. Bdrn daɣ isugam sin idlisn yaḍn, “Alqawaɛid” d “Liama”, sin itsn llan gr ifassn n mddn ɣ wakdu ann, maca ur aɣ d ilkim walu zɣ idlisn n Ibn Tumrt.[3]
Sg uzgn wis sin n tasuta tis 12 ar tasuta tis 20, tbayn d twrglat n tirra lli mi qqarn “Lmazɣi”. Tawrglat tẓli ɣ umata s usgd, izrfan, id msmun awal isinutlayn, mayd ittyussann g tsnijjit, akud, tsnitrit d usiḍn. Awttas n twrglat ad iga t usutti ddaw n tɣlaf n usgd anslem d ushwn n ulmmud n imḥḍarn, ukan ayann a f gan t ɣ umata tanḍḍamt irxan g uḥssu.[3]
Tizi tamuẓunt
[ssnfl | Snfl asagm]Ilugnn
[ssnfl | Snfl asagm]G tɣuri n Nico Van Den Boogert (2000),[4] Imdyatn iqburn akkʷ n usnmarra n tasutin timuẓuninɣ Sus gan zɣ tasuta tis 10 (ḌL), gin imggura akkʷ zɣ tis 14 (ḌL).
Mqqar nẓḍaṛ ad naf kra n inuḥyutn g usmdya n kra n trgalin, da ittɣama usnmarra ad iga armskil. Maya da immal is d willi srsnin angraw ad swingmn gis zwar mzyan bac ad sis sslmadn i imssiwln s tmaziɣt. Arratn iqburn a ɣ ar nttafa tillugna akkʷ imqqurn.
Iɣritn
[ssnfl | Snfl asagm]Ɣ umata n warratn, tiguriwin da tggant tigaɣranin akkʷ nɣ. Da isnuḥyu usnmarra gr kkuẓ iɣritn: ‘’a’’, ‘’i’’, ‘’u’’ d ‘’e’’ (aɣri afssas nɣ acfa). Iɣritn ‘’a’’, ‘’i’’ d ‘’u’’ da ttyuran s Ḥurūf al-madd (حروف المدّ), imdyatn:
| Alatin/Tifinaɣ | |
|---|---|
| تاسافت | tasaft |
| تيزنيرت | tiznirt |
| تولوليت | tululit |
Ɣ usnmarra arimɣr, aɣri anammas e (aɣri afssas) ur ar ittyura ɣ tuẓẓumt n tguri. Yiẓḍiṛ uɣri afssas ula ad yili ɣ tfirin ṛẓmnin:
| Alatin/Tifinaɣ | |
|---|---|
| تامماشت | tamemmact |
| تاسلت | tasselt |
| يلودى | yeludi |
Ɣ usnmarra imɣr, aɣri afssas ar bahra ittyura s Fatḥa. G kra n warratn yaḍn s Kasra.
Iɣritn n tuddma n tguri
[ssnfl | Snfl asagm]Kra n idlisn tettyura gisn i- d u- s alif-mamduda nna tḍfṛ yāʼ nɣ wāw. Amsli a- g tuddma n tguri da ittyura s alif-mamduda nna iḍfṛn hamza ittyagaln, imdyatn:
| Alatin/Tifinaɣ | |
|---|---|
| ءآيت ورسانن | Ayt Wersanen |
| آيفشتالن | Ifectalen |
| آوغزافن | Uɣzafen |
Arratn yaḍn gisn ɣar yan umdya n uɣri n tuddma n tguri a-, ittyura gis s alif-mamduda:
| Alatin/Tifinaɣ | |
|---|---|
| آوداد | udad |
G twilatin timɣrin g kraygat mani nɣ g kra n igzzumn ka, zun d arra Kitab Al-Asma n Ibn Tunart, da tettyura a- n tuddma s alif-mamduda nɣ alif mamduda d yat hamza nna tt izwarn:
| Alatin/Tifinaɣ | |
|---|---|
| آمكراز | amekraz |
| ءآدرار | adrar |
| ءآغاز | aɣaz |
Ɣ twilatin timɣrin, Ar ittara Ibn Tunart i- n tuddma s alif ilan yat lhmza ddaws, tiḍfuṛ tt yā’:
| Alatin/Tifinaɣ | |
|---|---|
| إيردن | irden |
Ɣ tuddma, u- da tettyura s alif d hmza ittyuzmmamn g tuẓẓumt nns, tiḍfuṛ tt wāw:
| Alatin/Tifinaɣ | |
|---|---|
| أوماد | ummad |
Aɣri afssas n tuddma n tguri da ittyura s alif (s Fatḥa tamattuyt imẓẓiyn g uḍṛiṣ imɣr):
| Alatin | |
|---|---|
| افسوا | efsu |
| انس | ennes |
| وار الاغ | war elleɣ |
G warratn yaḍnin, tiguriwin timaziɣin da ttyaflnt gant tirimɣrin. Kud nna tettyura kra n tguri bla agaɣri, da ittyura a- n tuddma n tguri s walif, ttyuran i- d u- n tuddma s alif nna iḍfṛ ḥarf al-madd nna dids yuckan:
| Alatin/Tifinaɣ | |
|---|---|
| ادمام | admam |
| ايغرى | iɣrey |
| اوكان | ukkan |
Iɣ ur ittyuzmmam ugaɣri, iẓḍaṛ alif-waw ad ig u- nɣ aw-, tiẓḍir alif-yā’ ad tg i- nɣ ay-:
| Alatin/Tifinaɣ | |
|---|---|
| اوماد | ummad |
| اوسرغينت | awserɣint |
| ايزرى | izrey |
| ايرنى | ayerni |
Iɣritn n tgira n tguri
[ssnfl | Snfl asagm]Ɣ tgira n tguri, da bdda ittyura -a s alif. Kra n tkkal s alif maqṣura (ألف مقصورة) nɣ s hā’ (هاء)
Ɣ tgira n tguri, wāw (الواو) da igzza aɣri -u nɣ aznaɣri -w. G kigan n tkkal da t iḍffṛ yan walif lli igan ɣar imis awnɣan:
| Alatin/Tifinaɣ | |
|---|---|
| وايللوا | waylellu |
| خيزوا | xizzu |
| افرسيوا | afersiw |
| تيلفاوا | tilfaw |
Tirgalin
[ssnfl | Snfl asagm]Amata n trgalin ur illi umukris g tirra nnsnt:
| ب | b | ايباون | ibawen |
| ت | t | تيبيتاس | tibitast |
| خ | x | تيزخت | tizext |
| د | d | امراد | amrad |
| ر | r | ارماس | armas |
| ز | z | ازنزوا | azenzu |
| س | s | اساسنو | asasnu |
| ش | c | تاشنتيت | tacentit |
| غ | ɣ | تاغيغيت | taɣeyɣeyt |
| ف | f | تيفاف | tifaf |
| ك | k | ايكيكر | ikiker |
| ل | l | اليلى | alili |
| م | m | ادمام | admam |
| ن | n | انلى | anli |
| ه | h | ترهلا | terrehla |
| و | w | وامسا | wamsa |
| ى | y | تاريال | taryal |
Tilli ur illin ɣ uskkil aɛṛab dḥint imaziɣn ad stin askkil akkʷ yaẓn i yimsli lli tgzza.
Aya a f ar nttafa 'ḍ' ittyura s ṭā’ (طاء) acku asusru n ض ɣ wakud ann naḥya t d win tɛṛabt tanawayt tatrart, imdyatn:
| Alatin/Tifinaɣ | |
|---|---|
| انلكوط | anelkuḍ |
| تيكيطا | tikiḍa |
Targalt ẓ da tettuzmmem s zāy (زاي) nɣ s ṣād (الصاد)
| Alatin/Tifinaɣ | |
|---|---|
| تافرزيزت | taferẓiẓt |
| اصوكا | aẓuka |
Ɣ kra n imdyatn idrusn, askkil ṣād (الصاد) da igzza ṣ:
| Alatin/Tifinaɣ | |
|---|---|
| تيبينصرت | tibinṣert |
| اصغر | aṣɣer |
Targalt g da tettuzmmam s ǧīm nɣ kāf nɣ qāf:
| Alatin/Tifinaɣ | |
|---|---|
| ايدجل | idgel |
| انكارف | angaref |
| امزقور | amezgur |
Targalt j da tettuzmmam ǧīm nɣ cīn:
| Alatin/Tifinaɣ | |
|---|---|
| اناشل | anajel |
| تونجيفين | tunjifin |
Targalt tussidt ǧǧ da bdda tettuzmmam s ǧīm:
| Alatin/Tifinaɣ | |
|---|---|
| ازجيج | azeǧǧig |
| تازجاشت | tazeǧǧact |
Agancuc
Ar ittuzmmam ugancuc n trglin tulɣiwanin g tirra timɣrt s tmatart ḍamma (الضمة), f uskkil nna nit ilan agancuc nɣ walli t izwarn.
Tisaɣulin
[ssnfl | Snfl asagm]- ↑ برونياتيلّي, فيرموندو (2020). "مُختاراتٌ لمخطوطاتٍ بالأمازيغيةِ الليبيَّةِ والتونسيَّةِ مِن حقبٍ مختلفة - وصف وتعليق". مجلة المناهل: لمحات عن الرصيد الأمازيغي المکتوب (100): 47–54.
- ↑ Saadouni, Mohamed; Stroomer, Harry (2019). "Tashelhiyt berber manuscripts in Arabic characters: an update". Études et Documents Berbères (s tutlayt ⵜⴰⵏⴳⵍⵉⵣⵜ). 42 (2): 193–200. doi:10.3917/edb.042.0193. ISSN 0295-5245.
- ↑ a b c et d نوحي, الوافي (2020). "التراث الأمازيغي المخطوط بالمغرب: نظرات في النشأة والتطور". مجلة المناهل (100).
- ↑ Boogert, Nico van den (2000). Chaker, Salem; Zaborski, Andrzej (eds.). "Medieval Berber orthography". Études berbères et chamito-sémitiques. Mélanges offerts à Karl-G. Prasse. Paris & Louvain: Peeters. ISBN 9789042908260.